რას წარმოადგენს ადამიანის ზრდის ჰორმონი (HGH)?
ადამიანის ზრდის ჰორმონი, ასევე ცნობილი როგორც HGH და სომატოტროპინი, არის ბუნებრივი ჰორმონი, რომელსაც თქვენი ჰიპოფიზის ჯირკვალი გამოიმუშავებს და გამოყოფს. იგი მოქმედებს სხეულის მრავალ ნაწილზე და ბავშვებში ხელს უწყობს ზრდას. მას შემდეგ, რაც ბავშვის ძვლებში ზრდის ფირფიტები (ეპიფიზები) შეერწყმის ერთმანეთს, HGH აღარ ზრდის სიმაღლეს, თუმცა თქვენს ორგანიზმს ის მაინც სჭირდება. ზრდის დასრულების შემდეგ HGH ეხმარება სხეულს ნორმალური სტრუქტურისა და მეტაბოლიზმის შენარჩუნებაში, მათ შორის სისხლში შაქრის (გლუკოზის) დონის ნორმალიზებაში.
ჰორმონები არის ქიმიური ნივთიერებები, რომლებიც კოორდინაციას უწევენ თქვენი ორგანიზმის სხვადასხვა ფუნქციას, სისხლის მეშვეობით ატარებენ შეტყობინებებს თქვენს ორგანოებში, კუნთებსა და სხვა ქსოვილებში. ეს სიგნალები კარნახობს თქვენს სხეულს, რა გააკეთოს და როდის. თქვენი სხეული 50-ზე მეტ ჰორმონს გამოიმუშავებს და მათგან უმრავლესობა ერთმანეთთან ურთიერთქმედებს, რაც პროცესების რთულ ქსელს ქმნის.
თქვენი ჰიპოფიზი არის პატარა, ბარდის მარცვლის ზომის ენდოკრინული ჯირკვალი, რომელიც მდებარეობს ტვინის ფუძესთან, ჰიპოთალამუსის ქვემოთ. იგი შედგება ორი ნაწილისაგან: წინა (ანტერიორული) ნაწილი და უკანა (პოსტერიორული) ნაწილი. წინა ნაწილი გამოიმუშავებს სომატოტროპინს (HGH).
თქვენი ჰიპოფიზი დაკავშირებულია ჰიპოთალამუსთან სისხლძარღვებისა და ნერვების ღეროს მეშვეობით. ამას ჰიპოფიზის ღერო ეწოდება. ჰიპოთალამუსი არის თქვენი ტვინის ის ნაწილი, რომელიც აკონტროლებს ისეთ ფუნქციებს, როგორიცაა არტერიული წნევა, გულისცემა, სხეულის ტემპერატურა და საჭმლის მონელება. ღეროს მეშვეობით ჰიპოთალამუსი ურთიერთობს ჰიპოფიზთან და კარნახობს მას, გამოყოს გარკვეული ჰორმონები. ამ შემთხვევაში, ჰიპოთალამუსი გამოყოფს ზრდის ჰორმონის გამომყოფ ჰორმონს (GHRH), რომელიც ასტიმულირებს ჰიპოფიზს გამოყოს HGH, და სომატოსტატინს, რომელიც ხელს უშლის ამ გამოყოფას.
ჯანდაცვის სპეციალისტები იყენებენ HGH-ის სინთეზურ ფორმას (ზოგჯერ მას რეკომბინანტულ HGH უწოდებენ) ჯანმრთელობის გარკვეული დარღვევების სამკურნალოდ, მათ შორის ზრდის ჰორმონის უკმარისობისაც. არასოდეს მიიღოთ სინთეზური HGH ექიმის დანიშნულების გარეშე.
რას მოჰყავს მოქმედებაში ადამიანის ზრდის ჰორმონი (HGH)?
თქვენი ჰიპოფიზი ჩვეულებრივ HGH-ს ხანმოკლე პულსაციებად გამოყოფს მთელი დღის განმავლობაში. HGH-ის გამოყოფას ძირითადად აკონტროლებს ჰიპოთალამუსის მიერ გამოყოფილი ორი ჰორმონი: ზრდის ჰორმონის გამომყოფი ჰორმონი (GHRH), რომელიც ასტიმულირებს HGH-ის გამოყოფას, და სომატოსტატინი, რომელიც ხელს უშლის HGH-ის გამოყოფას.
რამდენიმე სხვა ენდოკრინული ჰორმონიც არეგულირებს HGH-ს, მათ შორის ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორი 1 (IGF-1). IGF-1 არის ზრდის ჰორმონის წარმოების მთავარი დამთრგუნველი, ხოლო თიროქსინი, გლუკოკორტიკოიდები და გრელინი ასტიმულირებენ HGH-ის გამოყოფას.
თქვენი ღვიძლის მიერ გამოყოფილი IGF-1 არის HGH-ის აქტივობის ერთ-ერთი ყველაზე უკეთ შესწავლილი ეფექტი. IGF-1 თამაშობს მნიშვნელოვან როლს HGH-ის გამოყოფის დათრგუნვაში უარყოფითი უკუკავშირის მარყუჟის მეშვეობით, სომატოსტატინის სტიმულირებითა და GHRH-ის გამოყოფის დათრგუნვით. თუმცა, HGH-ისა და IGF-1-ის სეკრეცია ერთმანეთს არეგულირებს — HGH იწვევს IGF-1-ის გამოყოფას, ხოლო IGF-1 აფერხებს HGH-ს უკუკავშირის მარყუჟში. ჯანმრთელ ადამიანებში HGH-ის გამოყოფას აფერხებს ჰიპერგლიკემია (სისხლში შაქრის მაღალი დონე), ხოლო ასტიმულირებს ძილი, სტრესი, ვარჯიში, ჰიპოგლიკემია (სისხლში შაქრის დაბალი დონე) და ამინომჟავები.
რა ფუნქცია აქვს ადამიანის ზრდის ჰორმონს (HGH)?
დამიანის ზრდის ჰორმონს ორი ძირითადი ფუნქცია აქვს: ზრდის სტიმულირება (ძირითადად ბავშვებში) და მეტაბოლიზმზე ზემოქმედება (ანუ როგორ გარდაქმნის თქვენი ორგანიზმი მიღებულ საკვებს ენერგიად).
HGH და ზრდა
ადამიანის ზრდის ჰორმონი იწვევს ზრდას თქვენი სხეულის თითქმის ყველა ქსოვილსა და ორგანოში. თუმცა, იგი ყველაზე მეტად ცნობილია ხრტილებსა და ძვლებზე ზრდის გამაძლიერებელი ეფექტით, განსაკუთრებით მოზარდობის წლებში, პუბერტატის დროს. ხრტილებში არსებული უჯრედები, რომლებსაც ქონდროციტები ეწოდება, და ძვლებში არსებული უჯრედები, რომლებსაც ოსტეობლასტები ეწოდება, იღებენ სიგნალებს HGH-დან რეპლიკაციის გასაძლიერებლად, რაც ზომაში ზრდის საშუალებას იძლევა.
მას შემდეგ, რაც ბავშვის ძვლებში ზრდის ფირფიტები შეერწყმის, HGH აღარ ზრდის სიმაღლეს. ამის ნაცვლად, HGH დაგეხმარებათ თქვენი სხეულის ნორმალური სტრუქტურის შენარჩუნებაში მთელი ცხოვრების მანძილზე.
HGH და მეტაბოლიზმი
HGH ზემოქმედებს მეტაბოლიზმზე ძირითადად ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორი-1-ის (IGF-1) წარმოების ზრდითა და მისი გავლენით თქვენი ორგანიზმის უჯრედებზე. IGF-1 არის ჰორმონი, რომელიც სტრუქტურით ინსულინს ჰგავს და მართავს HGH-ის ეფექტებს თქვენს ორგანიზმში. ინსულინი არის აუცილებელი ჰორმონი, რომელსაც თქვენი პანკრეასი გამოიმუშავებს და რომელიც ეხმარება სისხლში შაქრის (გლუკოზის) დონის რეგულირებას მისი დაწევის გზით. IGF-1-საც, ისევე როგორც ინსულინს, გლუკოზის შემამცირებელი ეფექტი აქვს.
თქვენი ორგანიზმი ჩვეულებრივ თანმიმდევრულად არეგულირებს სისხლში გლუკოზის დონეს. სისხლში გლუკოზა, ანუ შაქარი, არის თქვენს სისხლში არსებული მთავარი შაქარი. გლუკოზას იღებთ თქვენ მიერ მიღებული საკვების ნახშირწყლებიდან. ეს შაქარი ენერგიის მნიშვნელოვანი წყაროა და ნუტრიენტებით ამარაგებს თქვენი სხეულის ორგანოებს, კუნთებსა და ნერვულ სისტემას.
ინსულინი არის ის ძირითადი ჰორმონი, რომელსაც თქვენი პანკრეასი გამოიმუშავებს სისხლში გლუკოზის დონის შესამცირებლად, როცა იგი ძალიან მაღლა იწევს, ხოლო გლუკაგონი არის ის ძირითადი ჰორმონი, რომელსაც თქვენი პანკრეასი გამოიმუშავებს გლუკოზის დონის გასაზრდელად, როცა იგი ძალიან დაბლა ეცემა. სხვა ჰორმონებსაც შეუძლიათ ინსულინის ეფექტის გადაფარვა, მაგალითად, ეპინეფრინს (ადრენალინს) და კორტიზოლს.
მიუხედავად იმისა, რომ HGH ჩვეულებრივ ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს, როცა იგი ძალიან დაბლა ეცემა, თუ ორგანიზმში HGH-ის სიჭარბეა, მას შეუძლია გადაფაროს ინსულინის ეფექტი და გამოიწვიოს სისხლში გლუკოზის მაღალი დონე.
შეუძლია თუ არა HGH-ს გაგამაღლოთ?
ადამიანის ზრდის ჰორმონი ხელს უწყობს ვერტიკალურ ზრდას ბავშვებში. თუმცა, მას შემდეგ, რაც თქვენი ზრდის ფირფიტები შეერწყმის ერთმანეთს , HGH-ს ვეღარ გაგამაღლებთ. ამის ნაცვლად, საბოლოო სიმაღლის მიღწევის შემდეგ, HGH ეხმარება სხეულს სტრუქტურის შენარჩუნებაში და მნიშვნელოვან ეფექტს ახდენს თქვენს მეტაბოლიზმზე.
რა არის ადამიანის ზრდის ჰორმონის (HGH) ნორმალური დონე?
თქვენი ჰიპოფიზი HGH-ს პულსაციებად გამოყოფს. პულსაციების ზომა და ხანგრძლივობა განსხვავდება დღის დროის, თქვენი ასაკისა და სქესის მიხედვით. სწორედ ამიტომ, HGH-ის შემთხვევითი გაზომვა იშვიათად სასარგებლოა ჯანდაცვის სპეციალისტებისთვის დიაგნოზის დასადასტურებლად ან გამოსარიცხად. ამის ნაცვლად, HGH-ის გაზომვის ტესტები ყველაზე სასარგებლოა მაშინ, როცა ისინი სტიმულაციის ან სუპრესიის ტესტის ნაწილია.
ზოგადად, HGH-ის ნორმალური დონის დიაპაზონი მოიცავს:
- ზრდასრული მამაკაცებისთვის: 0.4-დან 10 ნანოგრამამდე მილილიტრში (ng/mL), ანუ 18-დან 44 პიკომოლამდე ლიტრში (pmol/L).
- ზრდასრული ქალებისთვის: 1-დან 14 ng/mL-მდე, ანუ 44-დან 616 pmol/L-მდე.
- ბავშვებისთვის: 10-დან 50 ng/mL-მდე, ანუ 440-დან 2200 pmol/L-მდე.
ნორმალური მნიშვნელობების დიაპაზონი შეიძლება განსხვავდებოდეს ანალიზიდან ანალიზამდე. შედეგების ანალიზისას აუცილებლად შეადარეთ ნორმალური დიაპაზონის მაჩვენებლებს თქვენ მიერ მიღებულ ანალიზის პასუხები. თუ რაიმე კითხვა გაგიჩნდებათ თქვენს შედეგებზე, დაუსვით თქვენს ექიმს.
რა ხდება, როცა ადამიანის ზრდის ჰორმონის (HGH) დონე ძალიან დაბალია?
HGH-ის ნორმაზე დაბალ დონეს ზრდის ჰორმონის უკმარისობა ეწოდება. იგი ჩვეულებრივ ჰიპოფიზის პრობლემის ან მისი დაზიანების შედეგია, რაც იწვევს ჰიპოპიტუიტარიზმს — როცა ერთი, რამდენიმე ან ყველა ჰორმონი, რომელსაც თქვენი ჰიპოფიზი გამოიმუშავებს, უკმარისობაშია. ერთ-ერთი დაზიანბული შეიძლება ადამიანის ზრდის ჰორმონიც იყოს.
ზრდის ჰორმონის უკმარისობა ზრდასრულებსა და ბავშვებზე განსხვავებულად მოქმედებს.
HGH-ის უკმარისობა ზრდასრულებში
HGH-ის უკმარისობა ბავშვებში
ზრდასრულებში HGH-ის ნაკლებობა იწვევს შემდეგ პრობლემებს:
- კეთილგანწყობის შეგრძნების შემცირება.
- სხეულის გაცხიმოვნება.
- გულის დაავადებების გაზრდილი რისკი.
- გულის, კუნთების და ძვლების სისუსტე.
ზრდასრულებში ჰიპოპიტუიტარიზმი, რომელიც HGH-ის უკმარისობას იწვევს, შეიძლება განვითარდეს ჰიპოფიზის კეთილთვისებიანი ადენომის (არაკიბოური სიმსივნე) ან ჰიპოფიზის ან ჰიპოთალამუსის დაზიანების გამო.
ბავშვებში HGH-ის ნაკლებობა იწვევს ზრდის შეფერხებას. ბავშვებში HGH-ის უკმარისობის მთავარი ნიშანია სიმაღლის ყოველწლიური ნელი ზრდა სამ წელზე ზემოთ ბავშვებში. ეს ნიშნავს, რომ ისინი წელიწადში დაახლოებით 1.4 ინჩზე ნაკლებად იზრდებიან სიმაღლეში. HGH-ის უკმარისობის მქონე ბავშვს ასევე შეიძლება ჰქონდეს:
- მის ასაკთან შედარებით ნაკლებად მოწიფული გარეგნობა.
- თმის ზრდის დარღვევა.
- დაგვიანებული პუბერტატი.
ბავშვებში ჰიპოპიტუიტარიზმი, რომელიც HGH-ის უკმარისობას იწვევს, შეიძლება დაბადებიდან არსებობდეს, სადაც მიზეზი შეიძლება იყოს უცნობი (იდიოპათიური), გენეტიკური ან მათი ჰიპოფიზის დაზიანების გამო (ნაყოფის განვითარების დროს ან დაბადებისას).
ბავშვებს შეიძლება ჰიპოპიტუიტარიზმი ცხოვრების შემდგომ ეტაპზეც განუვითარდეთ ჰიპოფიზის ან ჰიპოთალამუსის დაზიანების გამო.
რა ხდება, როცა ადამიანის ზრდის ჰორმონის (HGH) დონე ძალიან მაღალია?
ნორმაზე მაღალ HGH-ის დონესთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული დარღვევაა აკრომეგალია, თუმცა იგი ზრდასრულებსა და ბავშვებზე განსხვავებულად მოქმედებს. ეს იშვიათი მდგომარეობაა.
აკრომეგალია ზრდასრულებში
აკრომეგალიის მქონე ზრდასრულებს ჩვეულებრივ აქვთ გადიდებული ან შეშუპებული ხელები და ფეხები და შეცვლილი სახის ნაკვთები.
აკრომეგალიის მქონე ზრდასრულებს ასევე შეიძლება ჰქონდეთ გამსხვილებული ძვლები და გადიდებული ორგანოები და ხშირად აღენიშნებათ ისეთი დაავადებები, როგორიცაა მაღალი არტერიული წნევა (ჰიპერტენზია), ტიპი 2 დიაბეტი და გულის დაავადება. აკრომეგალიის შემთხვევების 99%-ზე მეტი გამოწვეულია ჰიპოფიზის ადენომებით — ჰიპოფიზზე არსებული კეთილთვისებიანი სიმსივნეებით. ამ სიმსივნეებს შეუძლიათ HGH-ის ჭარბი რაოდენობა გამოიმუშაონ. აკრომეგალია განსაკუთრებით ხშირია შუა ხნის ასაკის შემდეგ, როცა ზრდა უკვე დასრულებულია. სწორედ ამიტომ, აკრომეგალიის მქონე ზრდასრულები სიმაღლეში არ იზრდებიან. ამის ნაცვლად, მათი ძვლები შეიძლება გამსხვილდეს.
აკრომეგალია ბავშვებში
ძალიან იშვიათად, ბავშვებს შეიძლება ზედმეტად გაეზარდოთ ზრდის ჰორმონის დონე საბოლოო სიმაღლის მიღწევამდე, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს გრძელი ძვლების ჭარბი ზრდა და ძალიან დიდი სიმაღლე. ამ მდგომარეობას ბავშვთა აკრომეგალია ეწოდება, თუმცა ზოგჯერ მას გიგანტიზმსაც უწოდებენ. მკურნალობის გარეშე აკრომეგალიის მქონე ბავშვები ჩვეულებრივ შვიდ ფუტ ან მეტ სიმაღლეზე იზრდებიან. აკრომეგალიის მქონე ბავშვებს ასევე შეიძლება ჰქონდეთ ზოგადი სისუსტე, დაგვიანებული პუბერტატი და თავის ტკივილები.
ჰიპოფიზის ადენომები ჩვეულებრივ ბავშვთა აკრომეგალიის მიზეზია.
რომელი ტესტი ზომავს HGH-ის დონეს?
თქვენს ექიმს შეუძლია სისხლის ტესტების სერია დანიშნოს თქვენი HGH-ის დონის შესამოწმებლად, თუ HGH-ის პრობლემებთან დაკავშირებულ სიმპტომებს განიცდით.
თქვენი ჰიპოფიზი ჩვეულებრივ HGH-ს თქვენს სისხლში პულსაციებად გამოყოფს მთელი დღისა და ღამის განმავლობაში, პიკს ის ძირითადად ღამით აღწევს. სწორედ ამიტომ, HGH-ის გაზომვა ერთჯერადი სისხლის ტესტით რთულია და ჩვეულებრივ, სამედიცინო თვალსაზრისით ეფექტურიც არ არის.
ყველაზე ხშირად ექიმები იყენებენ ზრდის ჰორმონის სტიმულაციისა და სუპრესიის ტესტებს, HGH-ის უკმარისობით ან სიჭარბით გამოწვეული მდგომარეობების დიაგნოსტიკისთვის.
მათ ასევე შეიძლება მიმართონ სისხლის ტესტს, რომელიც ზომავს თქვენს სისხლში ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორი 1 (IGF-1) რაოდენობას.
როგორ გამოიყენება HGH წამლის სახით?
აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) დაამტკიცა HGH-ის სინთეზური ფორმა გარკვეული დაავადებების სამკურნალოდ. HGH-ის სინთეზური ფორმა ხელმისაწვდომია მხოლოდ რეცეპტით და ინიშნება ინექციის სახით.
ბავშვებში ექიმები HGH-ს ნიშნავენ შემდეგი დაავადებების სამკურნალოდ:
- ზრდის ჰორმონის უკმარისობა.
- მდგომარეობები, რომლებიც იწვევენ დაბალ ტანს, როგორიცაა თირკმლის ქრონიკული დაავადება, ტერნერის სინდრომი და პრადერ-ვილის სინდრომი.
ზრდასრულებში ექიმები HGH-ს ნიშნავენ შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
- ზრდის ჰორმონის უკმარისობა.
- კუნთოვანი ქსოვილის დაკარგვა აივ-ის გამო.
- მოკლე ნაწლავის სინდრომი.
მნიშვნელოვანია, რომ სინთეზური HGH მიიღოთ მხოლოდ მაშინ, თუ ის ექიმმა დაგინიშნათ.
რა გვერდითი ეფექტები აქვს სინთეზურ HGH-ს?
სინთეზური HGH-ის სამკურნალოდ გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს გარკვეული გვერდითი ეფექტები, მათ შორის:
- მაჯის არხის სინდრომი (კარპალური გვირაბის სინდრომი).
- ინსულინისადმი რეზისტენტობის გაზრდა და/ან ტიპი 2 დიაბეტი.
- ხელებისა და ფეხების შეშუპება.
- სახსრებისა და კუნთების ტკივილი.
- მამაკაცებში სარძევე ჯირკვლის ქსოვილის გადიდება (გინეკომასტია).
- გარკვეული სიმსივნური დაავადებების გაზრდილი რისკი.
მკვლევარებს არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია HGH-ით მკურნალობის გრძელვადიანი ეფექტების შესახებ.
როდის უნდა ვესტუმრო ექიმს HGH-ის დონის დასადგენად?
თუ თქვენ ან თქვენი შვილი HGH-ის უკმარისობასთან ან სიჭარბესთან დაკავშირებულ სიმპტომებს განიცდით, დაუკავშირდით თქვენს ექიმს.
თუ მკურნალობთ HGH-ის ნორმის ფარგლებში დასაბრუნებლად, მნიშვნელოვანია რეგულარულად ეწვიოთ თქვენს ექიმს, რათა დარწმუნდეთ, რომ მკურნალობა შედეგიანია.
შენიშვნა კლივლენდის კლინიკისგან
ადამიანის ზრდის ჰორმონი (HGH) არის მძლავრი ჰორმონი, რომელიც აუცილებელია ორგანიზმის რამდენიმე მნიშვნელოვანი პროცესისთვის. ზოგჯერ თქვენი ჰიპოფიზი მის ჭარბ ან არასაკმარის რაოდენობას გამოიმუშავებს. თუ თქვენ ან თქვენი შვილი HGH-ის უკმარისობასთან ან სიჭარბესთან დაკავშირებულ სიმპტომებს განიცდით, მნიშვნელოვანია, რომ ესაუბროთ თქვენს ექიმს. მისი ვალია დაგეხმაროთ.
